بيان مكان بهشت و دوزخ مكان بهشت و دوزخ در ظواهر اين عالم نيست ؛ چون موجودات اين عالم با حواس ظاهرى ادراك مىشوند و باعتبار نحوهء وجود محسوسند ، و وجود جنت و نار از جملهء موجودات محسوسه بحواس ظاهرى نيستند ؛ زيرا مراتب بهشت وجود در عوالم معنى ، اعم از روحانى و مثالى و برزخى قرار دارند . حقيقت بهشت و دوزخ در داخل حجب سماوات و ارض قرار دارد ، و در اين عالم مظاهرى دارد و اخبارى كه در تعيين محل از براى بهشت و دوزخ ذكر شده است ، محمول بر مراتب جنت و جهنم است . روايت در اين باب مختلف است . ما در حواشى خود بر مبدا و معاد ملا صدرا بنحو مبسوط آن روايات را از كتب اهل حديث از مشايخ اماميه نقل كرده‌ايم . در تعليقات بر مظاهر الالهيهء ملا صدراى شيرازى ، نيز برخى از آن اخبار را تبعا للمصنف شرح داده‌ايم . حقيقت نار از مخلوقات عظيم حق تعالى است . اين حقيقت سجن و زندان خداوند در نشئات بعد از نشئهء دنيا است ؛ و چون قعر آن داراى بعد زياد است به آن جهنم اطلاق كرده‌اند . يقال : بئر جهنام ، اذا كانت بعيدة القعر ، و هي تحوى على حرور و زمهرير ، و فيها البرد على اقصى درجاته ، و الحرور على اقصى مراتبه و درجاته ، بين اعلاها و قعرها خمس و سبعون مائة من السنين ، و هي دار حرورها هواء محرق لا جمر لها سوى بنى آدم و الاحجار . احجار موجود در جهنم ، كه منشأ شعله و جمر آتش سوزاننده غضب حق است ، قلوب فساق و كفار و اشقيا و اهل نفاق است ؛ چون معاقب در عالم آخرت كه دار اتفاق نيست ، و موجودات آن نشئه مترتب بر علل و معاليل منظم لا يتغير مىباشند خارج از ذات معاقب نمىباشد ، و يا مراد از احجار ، مشتهيات نفسانى و هواى نفس كه در باطن آن ، عذاب و فراق از رحمت مكنون است مىباشد . « فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ . فَكُبْكِبُوا فِيها هُمْ وَ الْغاوُونَ وَ جُنُودُ إِبْلِيسَ أَجْمَعُونَ » . موجودات جهنم مخلوق از صورت غضب حقند . « وَ مَنْ يَحْلِلْ